Geitenmelk uit eigen stal is lekker, gezond, goedkoop en zeer veelzijdig te gebruiken. Maar geiten melken… is dat dan niet moeilijk? Hmmm, dat valt eigenlijk best mee. In dit artikel zetten we de belangrijkste aandachtspunten op een rijtje. Oftewel: de 10 do’s & don’ts van het geiten melken.
Wat WEL
1 – Regelmaat gevraagd
Geiten houden van regelmaat. Wanneer je overweegt om ze te gaan melken is het goed jezelf de vraag te stellen of je die regelmaat kan bieden. Want waarschijnlijk ben je straks de enige die de dieren kan en wil melken en zul je één of tweemaal daags op min of meer hetzelfde tijdstip aanwezig moeten zijn. Even een schep brokken en een dot hooi geven kan (bijna) iedereen wel een keer, maar de dieren ook melken is een ander verhaal.
2 – Na twee weken is het zover
De eerste paar weken is alle melk voor de pasgeboren lammeren. Die maken direct een forse groeispurt en kunnen alle melk goed gebruiken. Daarna kan er een aanvang gemaakt worden met het melken. Je kunt de lammeren ’s nachts bij de moeder weghalen door het hok met een hek te splitsen of door ze in een ander hok te huisvesten. Wanneer de dieren elkaar nog wel kunnen zien en horen zal de tijdelijke scheiding minder stress veroorzaken. Er kan nu ’s ochtends eerst worden gemolken, waarna moeder en kind(eren) worden herenigd om samen de dag door te brengen. Op een leeftijd van 8 à 10 weken kunnen de lammeren worden gespeend, waarna tweemaal daags kan worden gemolken en alle melk gebruiksmelk wordt.
3 – Extra schep graag!
Een melk gevende geit kan naast onbeperkt goed hooi of kuilvoer wel een extra schepje brokken gebruiken. De melkproductie vraagt veel van het dier en hoe melk-specifieker het ras, hoe meer melk de geit zal geven, hoe belangrijker die extra krachtvoergift is.
Richtlijn brok per dag:
tijdens de droogstand 0,2 – 0,4 kg
rond het aflammeren: 0,75 kg
tijdens de lactatie: 1,5 – 2 kg
Dit is een richtlijn. Het is belangrijk zélf de conditie van het dier in de gaten te houden en indien nodig bij te sturen.
4 – Voorstralen voor schonere melk
Door voor het melken het uier eerst met een doekje schoon te poetsen, verdwijnen niet alleen eventueel vuil en losse haren maar wordt ook de melkgift op gang gebracht. Door vervolgens één of enkele stralen in een apart bakje (of op de grond) weg te melken – dit wordt voorstralen genoemd – voorkom je dat deze altijd wat minder schone melk de totale opbrengst negatief beinvloedt.
5 – Lekker met de hand
Wanneer je één of enkele dieren wilt gaan melken is dat prima met de hand te doen. Handmelken is letterlijk een ‘handigheidje’ dat in plusminus een week te leren valt. Handmelken schept een speciale band met de dieren en eenmaal ervaren duurt het melken hooguit vijf minuten per dier. Tijd-technisch gezien wordt het pas interessant om machinaal te gaan melken wanneer je meer dan zes dieren te melken hebt.
6 – Kies de smaak die je past
Ben je een uitgesproken fan van de specifieke smaak van geitenmelk en geitenmelk producten of eigenlijk juist niet zo erg? En hoe zit dat met eventuele andere gezinsleden? Weet dat niet alle geitenmelk hetzelfde smaakt en dat dit ras afhankelijk is. Melk van bijvoorbeeld de Toggenburger is soms zelfs nauwelijks van koemelk te onderscheiden, terwijl melk van bijvoorbeeld de Nubische geit juist nadrukkelijk de karakteristieke geitensmaak heeft. Zelfs van individuele dieren kan de smaak van de melk nog verschillen.
7 – Ga alvast oefenen
Wanneer je begint met zelf verzuivelen zijn er waarschijnlijk veel dingen ‘nieuw’. Melken, de melkhygiëne, het filteren en opslaan van de zelf gewonnen melk. Wanneer het zover is, heb je al snel flink wat liters melk die om een zinvolle bestemming vragen. Het is daarom leuk en zinvol om van te voren niet alleen te bedenken wat je straks met de eigen melk wilt gaan doen, maar om ook alvast een keer te oefenen. Ben je bijvoorbeeld van plan om yoghurt of kwark te gaan maken, kijk dan of je bij een geitenboerderij in de buurt alvast eens vijf of tien liter melk kunt kopen om mee aan de slag te gaan. En lukt het niet om aan verse geitenmelk te komen, kijk dan of je aan rauwe koemelk kunt komen. Wellicht is er een melktap in de buurt. Koemelk komt qua samenstelling aardig overeen met geitenmelk, dus is zeer geschikt om mee te oefenen.
8 – Echt schoon
Wees je tijdens de voorbereidingen en tijdens het melken zelf constant bewust dat je zo schoon mogelijk werkt. Maak hier als het ware een tweede natuur van. Probeer te voorkomen dat je twee dingen tegelijk doet. Want bijvoorbeeld tegelijkertijd én een arm vol hooi én de schone melkemmer meenemen is al vragen om vervuiling. Melk met absoluut schone onderarmen waaraan geen haartjes of strootjes kleven of met opgestroopte mouwen.
9 – Liever rauw
Als je dan tóch zelf melkt, gebruik de melk dan ook op z’n mooist en zoals moeder natuur die bedoelt heeft: rauw. Rauwe melk smaakt veel beter dan gekookte (= gepasteuriseerde) melk en bevat bovendien enzymen die het lichaam helpen bij het verteren.
10 – Prima in de vriezer
In tegenstelling tot koemelk laat geitenmelk zich prima invriezen en weer ontdooien. Dat is gunstig omdat je daardoor makkelijk melk kunt opsparen om vervolgens in één keer een wat grotere hoeveelheid tot bijvoorbeeld kaas te verwerken.
Wat beter NIET
1 – Eén geit is geen geit
Één geit geeft wellicht al genoeg melk voor dagelijks gebruik èn om er zo af en toe iets leuks van te maken. Toch is het geen goed idee om slechts één geit te nemen. Geiten zijn kuddedieren en hebben van nature behoefte aan gezelschap en veiligheid die de ‘groep’ ze biedt. Neem dus minimaal twee of drie dieren.
2 – Niet aaien en knuffelen
Hoe gezellig het misschien ook is: aai of knuffel een geit niet tijdens het melken. Bij iedere aanraking komen er immers haren los en wanneer die in de open melkemmer terecht komen geeft dat direct verontreiniging van de melk. Na afloop, wanneer de emmer is weggezet, is het uiteraard prima de dieren even een aai te geven en ze te bedanken voor de melkgift.
3 – Niet tussen de andere dieren
Het melken kan zowel op de grond als op een verhoging (melktafel) plaatsvinden. Neem de melkgeit daarvoor wel apart, want omdat geiten nieuwsgierig zijn zullen ze zich zeker met het melken gaan bemoeien. En de kans dat de melkemmer dan omvalt of op z’n minst verontreinigd raakt is bijzonder groot.
4 – Geen warm bij koud
Laat de verse melk na het zeven of teemsen eerst geheel afkoelen voordat je deze in een fles of melkbusje over doet waarin reeds gekoelde melk van een eerdere melkbeurt zit. Daarmee voorkom je dat de nieuwe melk de oudere weer opwarmt en daarmee de houdbaarheid verkort.
5 – Spoel niet meteen met heet
Spoel je melkspullen, maar bijvoorbeeld ook melkflessen niet direct na gebruik af met heet water. De in de melk aanwezige eiwitdeeltjes zullen stollen en zich aan de oppervlakte hechten. Leer jezelf aan al je melkspullen eerst met koud water en dan pas met heet water te spoelen. Bij de reiniging met koud water verdwijnt al heel veel en zullen alleen de vetten achterblijven, maar die komen vervolgens met de warme/hete reiniging aan de beurt.
6 – Geen ‘vieze smaakjes’
Voer de melkgeiten geen koolbladeren, uien of ander sterk smakende producten. Ze zullen het wellicht met smaak wegkauwen, maar de melk kan naar deze producten gaan ruiken en zelfs smaken en dat kan niet de bedoeling zijn.
7 – Geen ratjetoe
Je kunt met (geiten)melk ongelofelijk veel verschillende producten maken en alleen al het aantal soorten kaas is bijna oneindig. Toch is het, zeker in het begin, verstandig het bij één of enkele producten te houden. Gebruik een schrift of notitieblok en noteer tijdens de bereiding de belangrijkste tijden, temperaturen en gebruikte hulpmiddelen, zodat je later kunt zien wat je hebt gedaan. Door vaker eenzelfde product te maken groeit het inzicht in de processen.
8 – Meer brokken niet altijd zinvol
Wanneer aan het einde van de lactatie de melkgift terugloopt heeft het geen zin de geit extra brokken te geven. Deze terugloop vormt het begin van de droogstandperiode en in plaats van meer melk te geven zal de geit door de extra voergift waarschijnlijk gaan vervetten. En dat is weer nadelig bij het aflammeren.
9 – Droom niet van room
Wie bij zelf melken droomt van heerlijk verse room, zo uit de bus of van bovenuit de fles, komt met geitenmelk bedrogen uit. De samenstelling lijkt weliswaar behoorlijk op die van koemelk, maar omdat de vetdeeltjes in geitenmelk veel kleiner zijn, komen ze niet of nauwelijks boven drijven. Boter maken van geitenmelk kan wel, maar dan van melk zonder toegevoegde extra room, waardoor er relatief weinig boter en betrekkelijk veel karnemelk zal ontstaan.
10 – Schaf niet direct van alles aan
Wanneer je begint met melken kun je waarschijnlijk prima uit de voeten met spullen die je toch al in huis hebt. Een rvs pan, een zeef, een maatbeker, een rol keukenpapier. Het is in dat geval wel fijn deze spullen alleen voor het melken te gebruiken, zodat je niet eerst een pan moet schoonschrobben voordat je kunt gaan melken. Na verloop van tijd kun je besluiten in melkspullen zoals een rvs emmertje, een teems of melkbusje te investeren.
Tot slot
Dit artikel bespreekt een aantal punten die aan de orde zullen komen wanneer je besluit geiten te gaan melken. Uiteraard komt er bij het houden van geiten heel veel meer kijken. Ga voordat je aan een geitenhobby begint eerst eens kijken bij een geitenhouder in de buurt en lees een goed boek over geiten houden, zoals de Roodbont/Landleven uitgave ‘Geiten’ van Hans L. Schippers uit 2007.
Dit artikel verscheen eerder in het blad Landleven van augustus 2025
